TGPSG/Vatican News -- Tài liệu “Chăm sóc Ngôi nhà chung của chúng ta” mời gọi con người đáp ứng cách thân ái và trách nhiệm đối với Chúa Ba Ngôi.
Vấn đề sinh thái là một vấn đề thần học: cách chúng ta chăm sóc Công trình Sáng tạo cho thấy và định hình mối tương quan của chúng ta với Thiên Chúa.
Sự suy thoái môi trường đang ở mức đáng báo động và cần có những hành động khẩn cấp để bảo đảm tính bền vững của hành tinh. Mọi sự đều liên kết với nhau: chúng ta phải lắng nghe tiếng kêu của Trái đất và tiếng kêu của người nghèo.
Từ góc nhìn Kitô giáo, nhân loại có thể đáp lại thế nào trước “cuộc khủng hoảng sinh thái và xã hội” mà mình đang rơi vào, một cuộc khủng hoảng “thiển cận và tự sát”?
Đây là câu hỏi trọng tâm của tài liệu mới do Ủy ban Thần học Quốc tế (ITC) soạn thảo, mang tựa đề “Chăm sóc Ngôi nhà Chung – Một đáp ứng thân ái và trách nhiệm đối với Thiên Chúa Ba Ngôi”. Tài liệu được công bố hôm nay,
Điểm khởi đầu là “sự biến đổi theo ba chiều” trong những năm qua, dẫn đến việc con người đánh mất nhận thức tự nhiên về thiên nhiên như là công trình tạo dựng của Thiên Chúa; hình thành một cái nhìn ngày càng quy nhân và mang tính khai thác trong mối tương quan giữa nhân loại và Công trình Sáng tạo; đồng thời làm lan rộng một cuộc khủng hoảng trên phạm vi toàn cầu.
Không ai là một thực thể biệt lập; mọi sự đều liên kết với nhau
Tài liệu được chia thành ba chương. Chương thứ nhất, “Ngôi nhà chung, công trình của Thiên Chúa Ba Ngôi”, nhấn mạnh “dấu ấn không chỉ của Thiên Chúa, mà còn của Ba Ngôi” nơi Công trình Sáng tạo. Điều này được khai triển qua giáo huấn của bốn Tiến sĩ Hội Thánh: Augustinô thành Hippo, Hildegard thành Bingen, Bonaventura thành Bagnoregio và Tôma Aquinô.
Dấu ấn Ba Ngôi này mang những đặc tính của tính bí tích, nghĩa là dấu chỉ của “một thực tại thánh thiêng và ẩn kín”, đạt tới “mức độ cao nhất” nơi Bí tích Thánh Thể, và của tính tương quan, bởi con người đáp lại ơn gọi của mình bằng cách xây dựng đúng đắn các mối tương quan với Thiên Chúa, với tha nhân và với Công trình Sáng tạo.
Ủy ban Thần học Quốc tế nhấn mạnh rằng điều này có nghĩa là: thực hành “tâm tình hiếu thảo vô điều kiện đối với Thiên Chúa”; “tình liên đới và lòng thương xót đối với tha nhân”; và “chăm sóc Ngôi nhà chung”.
Vấn đề cốt lõi nằm ở sự cân bằng: tài liệu khẳng định rằng “không có gì và không ai là một thực thể biệt lập”; “mọi sự đều có mối liên hệ với nhau” để tạo nên “một cộng đồng sự sống duy nhất”.
Nguồn gốc vũ trụ theo khoa học và đức tin
Chương thứ nhất cũng triển khai cuộc đối thoại với một số quan điểm khoa học và triết học về vũ trụ, chẳng hạn như thuyết nội tại, thuyết phiếm thần và thuyết siêu nhiên, cho thấy đức tin vào Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa mang lại điều mà khoa học không thể cung cấp được, ngay cả khi khoa học đang nghiên cứu một cách "chính đáng" về những giai đoạn sơ khai nhất của vũ trụ.
Trong khi vũ trụ học suy tư về cách thức thế giới xuất hiện, thì đức tin giải thích tại sao: Thiên Chúa ban cho vũ trụ một nguồn gốc siêu hình chứ không chỉ thuần túy vật lý, và trong tự do, Ngài gọi vào hiện hữu những gì tự chúng không thể hiện hữu.
Chương thứ hai, “Con người trong Ngôi nhà chung”, mở đầu bằng suy tư về con người được tạo dựng theo “hình ảnh và giống Thiên Chúa”, qua đó tái khẳng định rằng những khác biệt về chủng tộc, giới tính, văn hóa, địa vị xã hội hay kinh tế hoàn toàn không hàm ý một sự phân cấp theo thứ bậc. Việc sử dụng những khác biệt ấy để phân biệt đối xử hoặc khuất phục người khác là đi lệch khỏi kế hoạch của Thiên Chúa.
Tài liệu sau đó nhấn mạnh tầm quan trọng của “nguyên tắc ngày Sabát”, theo đó, một ngày mỗi tuần, Trái đất được nghỉ ngơi, tôn trọng những nhịp điệu nguyên thủy của mình, còn con người dâng lời tạ ơn Chúa qua việc cầu nguyện.
Nguyên tắc này cũng dạy con người “có một cái nhìn vô vị lợi, được giải thoát khỏi lòng ham muốn chiếm hữu, thống trị hay tấn công”.
Ủy ban Thần học Quốc tế sau đó tóm lược một số “dữ liệu rất đáng báo động về tình trạng suy thoái sinh thái”: sự suy giảm đa dạng sinh học, vốn “không phải là một thứ xa xỉ xa lạ” mà là “một yếu tố then chốt” đối với an ninh lương thực; ô nhiễm không khí; suy giảm chất lượng nước; chiến tranh, đẩy nhanh sự hủy hoại môi trường cách tàn khốc; và những hậu quả “hết sức nghiêm trọng” của tất cả những điều này đối với người nghèo nhất, khi các nguồn tài nguyên thiên nhiên của họ bị khai thác và họ bị buộc phải di cư.
Vì thế, Ủy ban đưa ra một lời kêu gọi mạnh mẽ: trước một cuộc khủng hoảng sinh thái “chưa từng có”, không chỉ cần những giải pháp khoa học và kỹ thuật, chẳng hạn những thay đổi đáng kể trong các hệ thống sản xuất, tiêu dùng, giao thông và sử dụng năng lượng, mà còn và trên hết là “một sự thay đổi về các giá trị văn hóa”, một cuộc hoán cải sinh thái đích thực trong cách con người sống.
Tội lỗi chống lại Công trình Sáng tạo và chống lại Đấng Tạo Hóa
Về phương diện này, tài liệu đề xuất cách diễn đạt “Tội chống lại Công trình Sáng tạo và Đấng Tạo Hóa”, một cách diễn giải mang tính thần học giúp liên kết việc gây tổn hại cho môi trường với sự khước từ kế hoạch của Thiên Chúa dành cho công trình sáng tạo, đồng thời tránh được cả ngôn ngữ thuần túy khoa học (như thuật ngữ “hủy diệt sinh thái”) lẫn tình trạng phân tán trách nhiệm.
Thật vậy, thời điểm lịch sử hiện nay “đòi hỏi mọi người, bắt đầu từ những người chịu trách nhiệm về đời sống công cộng, phải khẩn cấp hành động vì sự bền vững của hành tinh và khả năng duy trì sự sống của Ngôi nhà chung. Đây không chỉ là một đòi hỏi luân lý, mà còn là một đòi hỏi thần học”.
Nhãn quan đức tin cũng dẫn đến việc bác bỏ “hai thái cực không thể chấp nhận”: chủ nghĩa quy nhân mang tính chiếm đoạt, coi con người là “chủ nhân tuyệt đối của toàn thể công trình tạo dựng”; và chủ nghĩa duy sinh học hay chủ nghĩa duy sinh thái, vốn tuyệt đối hóa thiên nhiên.
Thay vào đó, Kitô giáo đề nghị một “cái nhìn quy nhân theo vị thế” - như cách diễn đạt của Đức Giáo hoàng Phanxicô được Đức Giáo hoàng Lêô XIV đón nhận - đặt con người trong tư cách là “người quản lý và phục vụ Công trình Sáng tạo”: họ được kêu gọi vừa chăm sóc Ngôi nhà chung với tinh thần trách nhiệm, phù hợp với "ý muốn và lợi ích chính đáng của chủ nhân” là Thiên Chúa; vừa cộng tác vào kế hoạch của Thiên Chúa qua “việc phục vụ quảng đại”.
Ơn gọi kép này đạt tới đỉnh cao nơi Bí tích Thánh Thể, một “trường học sinh thái”, qua đó thúc đẩy “một thái độ tích cực và chủ động đối với thiên nhiên”, nghĩa là hoàn toàn khác xa những cách tiếp cận mang tính vị lợi hoặc phòng thủ do sợ hãi.
Logic Năm Thánh và linh đạo sinh thái
Chương thứ ba, “Chăm sóc Ngôi nhà chung”, đưa ra một số hướng dẫn thực tiễn, được tổ chức xoay quanh 5 mối tương quan nền tảng của con người.
Từ mối tương quan với Thiên Chúa phát sinh “logic Năm Thánh”: dựa trên tình huynh đệ và liên đới, vốn “đặt ra một giới hạn không thể vượt qua đối với lòng tham trong việc sử dụng Trái đất”, cũng như dựa trên sự quảng đại vô vị lợi và lòng khiêm nhường của những người “không chiều theo thôi thúc muốn chiếm hữu mọi sự”; logic này dẫn đến công bằng xã hội.
Từ mối tương quan với chính mình phát sinh “một linh đạo sinh thái”: trước mô hình kỹ trị hiện nay, vốn áp đặt những nhịp sống điên cuồng lên công việc cũng như đời sống cá nhân, gia đình, xã hội và tôn giáo, linh đạo này hướng đến lối sống Biển Đức ora et labora (cầu nguyện và lao động), cổ võ một lối sống lành mạnh, tỉnh thức và có trách nhiệm, kể cả trong việc tiêu dùng (“mỗi hành vi mua sắm đều là một hành vi luân lý”).
Tiếng kêu của Trái đất và của người nghèo
Từ mối tương quan với Công trình Sáng tạo phát sinh những nguyên tắc như sự tôn kính; tính bền vững (“một tiêu chí thiết yếu phải điều chỉnh hệ thống đời sống và mô hình kinh tế làm nền tảng cho hệ thống ấy”); lắng nghe “tiếng kêu xé lòng” của Trái đất, “gắn liền cách bi thảm với tiếng kêu của người nghèo”, những người phải chịu nhiều nhất “hậu quả của việc ngược đãi hành tinh”; tôn trọng sự sống, cho phép con người sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên theo nhu cầu và sự tiết độ, thay vì khai thác bừa bãi; khổ chế và chay tịnh, là một đáp trả luân lý trước việc khai thác quá mức các nguồn tài nguyên, đặc biệt tại những quốc gia giàu có; và một sự dấn thân có phân biệt, tùy theo trách nhiệm của các quốc gia khác nhau.
Sự thánh thiêng của sự sống con người và việc khước từ chiến tranh
Một lần nữa, từ mối tương quan với tha nhân nổi lên sự thánh thiêng của sự sống con người, một quyền vô điều kiện và bất khả xâm phạm mà các quốc gia phải bảo vệ và thúc đẩy, trong đó có việc khước từ chiến tranh; mục đích phổ quát của các của cải, theo Truyền thống Kitô giáo, “quyền sở hữu tư nhân không phải là một quyền tuyệt đối”, và vì thế Ngôi nhà chung cũng phải được chăm sóc vì lợi ích của các thế hệ tương lai; tình huynh đệ, một phương thuốc chống lại bạo lực, bất công và chủ nghĩa cá nhân “giả dối, ích kỷ, tàn bạo và tham lam”; lòng thương xót, bởi nếu không có tình yêu, đời sống con người xa lìa Thiên Chúa và trở nên phi nhân; và sự ưu tiên dành cho người nghèo, những người ngày càng phải đối diện với sự suy thoái môi trường và ngày càng bị tước đoạt các nguồn lực để giảm thiểu những hậu quả của nó.
Trong mối tương quan thứ năm và cuối cùng, Ủy ban Thần học Quốc tế suy tư về sự đóng góp của các tôn giáo khác nhau đối với việc chăm sóc Công trình Sáng tạo: Do Thái giáo, Hồi giáo, Ấn giáo, Phật giáo, Khổng giáo, các tôn giáo châu Phi, và các tôn giáo bản địa của châu Mỹ và châu Đại Dương.
Đặc biệt, tài liệu chú ý đến những yếu tố mà các tôn giáo này có chung nhiều nhất: sự kết nối giữa vạn vật, nghĩa vụ tôn trọng mọi sinh linh và trách nhiệm của con người.
Vì thế, “từ quan điểm của đức tin Kitô giáo, cánh cửa mở rộng cho sự hợp tác liên tôn trong nhiệm vụ chung là tôn trọng chăm sóc toàn thể Công trình Sáng tạo, nhằm phục vụ sự phát triển viên mãn của sự sống và sự hiệp thông với Đấng Siêu Việt, Đấng là nguồn gốc và nền tảng của mọi sự sống”.
Trong phần kết luận của tài liệu, Ủy ban tái khẳng định rằng vấn đề sinh thái xét cho cùng là một vấn đề thần học: cách chúng ta chăm sóc Công trình Sáng tạo cho thấy và định hình mối tương quan của chúng ta với chính Thiên Chúa.
Tự do và trách nhiệm luân lý vẫn là nền tảng thiết yếu của mọi cam kết sinh thái đích thực.
Vì thế, văn kiện kêu gọi thực hiện một “bước ngoặt sinh thái” vừa mang tính văn hóa vừa mang tính thiêng liêng, theo gương Thánh Phanxicô thành Assisi và kết thúc với một lời đầy hy vọng: cho dù cuộc khủng hoảng môi trường có nghiêm trọng đến đâu, điều đó cũng không làm lung lay niềm tín thác vào Thiên Chúa, Đấng làm cho “mọi sự nên mới”.
